موضوع زخم پای دیابتی شاید برای خیلیها چندان مهم یا جذاب نباشد؛ اما برای بیماران دیابتی و اطرافیان آنها، مراقبت از پا به یک روند تکراری روزانه و مهم تبدیل میشود و اولین خط دفاعی در پیشگیری از عوارض مهم و عمدهی بیماری دیابت میباشد.
زخم پای دیابتی درست مثل هر زخم طبیعی شروع میشود. این زخم میتواند به صورت یک برش، خراش، تاول یا آسیب جزئی دیگر باشد. برخلاف زخمهای طبیعی که طی چند روز بهطور طبیعی بهبود مییابند، زخم پای دیابتی دیگر بهخوبی بهبود نمییابد. دلیل این امر، گردش خون ضعیف و آسیب عصبی مرتبط با دیابت است. زخم ایجاد شده، به جای بهبود، عفونت میکند و این عفونت به لایههای عمیق پوست گسترش مییابد. در نتیجه، زخمهای دیابتی اغلب منجر به آبسه، عفونت استخوان و عواقب شدید دیگر میشوند.
چرا زخم پا در افراد مبتلا به دیابت خیلی شایع است؟
افراد مبتلا به دیابت، به دلیل اثرات مخرب قند خون بالا در بدنشان، مستعد ابتلا به زخم پا هستند. هنگامی که سطح گلوکز خون برای مدت زمان طولانی بالا باشد، بیشتر از همیشه منجر به افزایش وزن و ناراحتیهای قلبی میشود. این عارضه کل سیستم واکنش به آسیب در بدن بیمار را به خطر میاندازد.
فرآیند نرمال بهبود زخم در بدن چگونه است؟
هرگونه جراحت یا باز شدن در پوست میتواند زخم محسوب شود، حتی اگر باعث درد نشود. از آنجایی که پوست شما از بافت زیرین در برابر باکتریهای عامل عفونت محافظت میکند، هر زخمی میتواند به عوامل بیماریزا این فرصت را بدهد تا رفته رفته پیشرفت کنند و باعث ایجاد عفونت شوند.
بدنی که دچار دیابت نباشد، میتواند با روند طبیعی بهبودی جراحت که ظرف چند دقیقه پس از هرگونه آسیبدیدگی آغاز میشود، با خطر عفونت مقابله کند. در طی این فرایند، خون جریان مییابد و در نهایت لخته میشود و یک پوسته بر روی زخم ایجاد میکند که این کار ارزشمندی برای محافظت از بافتهای زیرین در برابر ورود باکتریها میباشد.
سیستم ایمنی بدن با باز کردن رگهای خونی مجاور برای رساندن اکسیژن و مواد مغذی به محل زخم، به کار خود در مبارزه با عفونت ادامه میدهد و این امکان را برای سلولهای سفید خون قدرتمند فراهم میکند تا از عفونت جلوگیری کنند، با میکروبها مقابله کرده و در مدت زمان بهبودی، از زخم محافظت کنند.
اول از همه، چه عواملی باعث بروز زخم پای دیابتی میشوند؟
نوروپاتی
نوروپاتی یک اصطلاح پزشکی برای توصیف آسیب عصبی است که در صورت عدم کنترل مناسب قند خون برای مدت زمان طولانی، اتفاق میافتد. نوروپاتی در بیماران دیابتی با ابتلای 20 ساله شایع است و در بیش از 80٪ بیماران دیابتی دچار زخم پا ایجاد میشود. آسیب به اعصابی که مسئول احساس درد و گرما در پا هستند، باعث بیحسی پا میشود که این موضوع شایعترین علت ایجاد زخم پای دیابتی است. درگیر شدن این اعصاب، باعث از بین رفتن این احساس محافظت کنندهی طبیعی میشود که برای جلوگیری از آسیب به آن احتیاج داریم. از دست دادن آستانه درد طبیعی، ممکن است منجر به جراحت و آسیبهای طولانی مدت و تکراری به پا در هنگام راه رفتن شود و ممکن است واکنش بدن نسبت به آسیبهای حاد مانند پا گذاشتن روی میخ یا سوختن پا با بخاری را ضعیف کند. علاوه بر این، نوروپاتی ممکن است بر روی اعصاب کنترل کننده عضلات کوچک واقع در کف پا تأثیر بگذارد و منجر به تغییر شکل پا و تغییر توزیع وزن در هنگام راه رفتن یا فعالیت شود. تحلیل رفتن این عضلات ممکن است در نهایت باعث افتادگی و صاف شدن قوس کف پا و از بین رفتن پایداری شود (ناهنجاری شارکو نیز گفته میشود). جبران بیش از حد این ناهنجاریها توسط عضلات دیگر میتواند منجر به تغییر شکل پا از جمله انگشتان “چکشی” یا “خمیده” شود. این ناهنجاریها منجر به وارد آمدن فشار زیاد روی نقاطی میشوند که پس از مدتی، ممکن است به زخم دیابتی تبدیل شوند. حتی پوست خشک و شکنندهای که به خاطر کاهش میزان تعریق به وجود میآید، به دلیل نوروپاتی است که بر اعصاب بخصوصی در پوست تأثیر میگذارد. این امر باعث میشود پوست مستعد ترک خوردگی و ایجاد شکاف شود، بنابراین حتی در صورت عدم وجود یک زخم بزرگ، امکان ورود باکتریها فراهم میشود. عفونت و آبسهای که به خاطر این ترک خوردگی به وجود میآید ممکن است به بافتی بیشتر از بافتی که روی زخم آشکار است، آسیب برساند.
گردش خون ضعیف
کاهش گردش خون، در تقریباً 60 درصد بیماران مبتلا به زخم پای دیابتی و تقریباً 50 درصد از بیماران که ناچار به قطع عضو میشوند، نقش دارد. تصلب شرایین در بیماران دیابتی بیشتر دیده میشود و بیماران دیابتی، یک دهه زودتر از جمعیت غیر دیابتی تحت تأثیر این عارضه قرار میگیرند. در هنگام ارزیابی اولیه بیمار دیابتی، ارزیابی وضعیت گردش خون نیز باید انجام شود، به خصوص اگر زخم پا ایجاد شده باشد. گرفتن نبض در کف پا و مچ پا، اولین مرحله در ارزیابی گردش خون است. اگر نبض احساس نشود، ممکن است آزمایشهای دیگری برای ارزیابی وضعیت رگهای خونی و تعیین کافی بودن گردش خون مورد نیاز برای بهبودی زخمها لازم باشد. بازیابی گردش خون نقش اصلی را در بهبود زخمهای دیابتی ایفا میکند.
عفونت
عفونتهای کف پا، شایعترین عفونت بافت نرم در بیماران دیابتی هستند و ممکن است منجر به عفونت در استخوانهای پا، قطع عضو و حتی مرگ بیمار شوند. در صورت ابتلای فرد به دیابت، بسیاری از جنبههای سیستم ایمنی طبیعی ممکن است دگرگون شوند، به همین دلیل خطر ابتلا به زخم پای دیابتی افزایش مییابد. این عملکردهای ایمنی ممکن است با کنترل بهتر قند خون بهتر شوند. پایه اصلی درمان عفونتهای پا، تخلیه چرک و جراحی و برداشتن تمام بافتهای مرده است. آنتیبیوتیک درمانی نیز نقش مهمی در این امر دارد. درحالیکه عفونتهای خفیف ممکن است به صورت سرپایی با دادن داروهای آنتیبیوتیکی که به صورت خوراکی تجویز میشوند، درمان شوند، عفونتهای عمقی و تهدید کنندهی اندام، به مصرف آنتیبیوتیکهای داخل وریدی قوی و بستری شدن در بیمارستان نیاز دارند.
علائم شایع زخم پای دیابتی
زخمها میتوانند در هر نقطه از بدن ایجاد شوند، اما کف پای افراد مبتلا به دیابت در برابر بریدگی، خراش و زخم آسیبپذیرتر هستند. در حقیقت، آسیب و زخمهای پای دیابتی شایعترین علت بستری شدن بیماران دیابتی میباشند. یادگیری نحوه شناسایی زخمهای پای دیابتی برای جلوگیری از چرخه آسیب قبل از اینکه به قطع عضو نیاز داشته باشد، برای هر بیمار دیابتی بسیار مهم است.
آیا شما زخم پای دیابتی دارید؟
آسیب عصبی و گردش خون ضعیف ناشی از دیابت، ممکن است توانایی احساس آسیب در پای بیماران را کاهش دهد. بهترین روش برای شناسایی وجود زخم پای دیابتی این است که هر روز معاینهای چشمی روی پای خود انجام دهید، به ویژه در قسمت پاشنه پا، زیر انگشت شست و توپی کف پا.
در صورت مشاهده علائم زیر، سریعاً به پزشک مراجعه کنید:
- ترشح چرک از کف پا که باعث لک شدن جورابتان شده و یا حتی از کفشتان نشت کرده باشد
- تورم غیرعادی
- تحریک و قرمزی
- بوی بد از یک یا هر دو پا
- وجود یک بافت سیاه اطراف زخم پا
- پینه گسترده در زیر پا در اطراف زخم
پاسخ سریع به علائم زخم پای دیابتی میتواند به جلوگیری از بستری شدن طولانی مدت و پرهزینه در بیمارستان و همچنین بهبودی نسبتاً آسانتر کمک کند.
بهترین گزینههای درمانی برای زخم پای دیابتی
اصلاً نباید زخم دیابتی را تا زمانی که برطرف نشده است، نادیده گرفت. عفونت ناشی از زخم پای دیابتی، به بافتها و استخوانهای اطراف گسترش مییابد و در صورت عدم درمان، در نهایت باعث قطع عضو میشود.
ارزیابی زخم با یک معاینه کامل
بهترین درمانها با یک معاینه جامع آغاز میشود. این کار با فرایندی به نام دبریدمان آغاز میشود که شامل برداشتن تمام پوست مرده از کف پاها است. بسیاری از زخمهای پا در زیر پوست پینه پنهان میشوند، بنابراین فقط روش دبریدمان میتواند زخمهای واقعی را در معرض دید قرار دهد و به پزشک کمک کند تا میزان آسیبدیدگی پایتان را ارزیابی کند.
اگر گردش خونتان خیلی ضعیف باشد، پزشک معالجتان شاید منتظر بماند تا پزشک متخصص عروق عامل گردش خون ضعیف را (مثل گرفتگی شدید رگهای خونی) شناسایی کند و درمان یا جراحی لازم برای تقویت مجدد گردش خون را انجام دهد.
چه دبریدمان در اولین فرآیند رخ دهد یا در فرایند دوم، لبههای تمیزی را در اطراف زخم پای دیابتی ایجاد میکند و بافت سالم را ترغیب به رشد کردن میکند.
باندپیچی مناسب، کنترل عفونت و برداشتن فشار از روی پا
استفاده از نوع مناسب پانسمان برای زخم، کنترل عفونت و برداشتن فشار از روی محل زخم، برای جلوگیری از برگشت زخم دیابتی در حین یا بعد از درمان ضروری است.
بهترین نوع پانسمان برای زخم، پانسمانی است که میزان کافی رطوبت پا را حفظ میکند تا محیط مناسبی برای بهبودی زخم فراهم شود. بسته به مرحله و شدت زخم، پانسمان را باید حداقل یک یا دو بار در روز عوض کرد. پانسمان زخم، مانند داروهای آنتیبیوتیک، میتواند به کنترل عفونت کمک کند.
برداشتن فشار و وزن از روی پا نیز یک مولفهی بسیار مهم در درمان زخم پای دیابتی است، اما اغلب نادیده گرفته میشود. در صورت انجام این کار، فشار از روی پای آسیبدیده برداشته شده و به سلولهای سالم فرصت رشد داده میشود. با استفاده از عصای زیر بغل، اسکوتر زانو و ویلچر میتوان فشار را از روی پا برداشت.
مراقبت هایپرتریک برای زخمهای دیابتی
اکسیژن درمانی هایپرباریک (HBOT) نیز بخش مهمی از درمان موفقیت آمیز زخم پای دیابتی است. در روش HBOT از اکسیژن تحت فشار خالص برای جایگزینی سطوح تخلیه شده در بدن استفاده میشود. از آنجا که اکسیژن نقش مهمی در ترمیم زخم دارد، HBOT به ترمیم مداوم زخمهایی که قبلاً ترمیم نشدهاند کمک میکند.
اکسیژن فقط میتواند از طریق خون در سلولهای قرمز خون راه پیدا کند. از آنجا که مشکلات گردش خون مرتبط با دیابت، حرکت گلبولهای قرمز خون را ضعیف میکند، بافتهای مهم از اکسیژن محروم میشوند.
بدون اکسیژنرسانی کافی، سلولها برای تولید انرژی مورد نیاز خود برای جلوگیری از ورود باکتریها، سنتز کلاژن جدید یا بازسازی و ترمیم پس از آسیب، تلاش بسیاری میکنند. به همین دلیل است که روند بهبود زخم دیابتی تا بهبودی کامل کاهش مییابد. استنشاق جریان غلیظ اکسیژن که از طریق درمانهای منظم HBOT داده میشود، مقابله با کمبود اکسیژن و تحریک روند بهبود بهتر را امکانپذیر میکند.
بهطور کلی، درمان هایپرتریک به بهبود سریعتر زخمهای دیابتی کمک میکند. این روش با تأمین اکسیژن مورد نیاز برای از بین بردن مؤثر باکتریها، کاهش تورم و تکثیر سریع رگهای خونی، سلولهای سفید خون را به کار میگیرد. هنگامی که بیمار طبق یک پروتکل پیوسته، به درمانهای هفتگی خود پایبند باشد، این درمان روند بهبودی بدن را احیا میکند و بافتهایی را که فکر میکردید هرگز بهبود نمییابند بازسازی میکند.
پیشگیری و تشخیص بهموقع زخم پا
روشهای متعددی وجود دارد که میتوانید از پاهای خود در برابر زخم و قطع عضو محافظت کنید.
- پاها را روزانه بشویید و خشک کنید – پاها را در آب نگه ندارید زیرا این کار باعث خشک شدن آنها میشود، بلکه با استفاده از صابون ملایم آنها را به آرامی در آب گرم بشویید. برای جلوگیری از ترک خوردن کف پا، به آن لوسیون بزنید و برای جلوگیری از عفونت، از پودر تالک در بین انگشتان پا استفاده کنید.
- پاهای خود را همیشه پوشیده نگه دارید – از آنجا که افراد دیابتی اگر روی چیز تیزی قدم بگذارند احتمالاً نمیتوانند آن را احساس کنند، پوشیدن کفش و جوراب بسیار مهم است. از خالی بودن کفش خود اطمینان حاصل کنید – داخل آنها را نگاه کنید تا اطمینان حاصل کنید که هیچچیز خارجی در آنها وجود ندارد که پایتان را زخم کند. با خودداری از پوشیدن کفشهای پاشنه بلند و کفشهای نوک تیز و با پوشیدن جوراب یا نایلون همراه کفش، از ایجاد تاول و زخمهای باز در پای خود جلوگیری کنید.
- ناخنهای پاهای خود را بهطور مرتب کوتاه کنید – اگر میتوانید پاهای خود را ببینید و دستتان به راحتی به آنها میرسد، ناخنهای پایتان را کوتاه کنید. البته اگر نمیتوانید به پاهای خود برسید و ناخنهای پا ضخیم یا زرد شدهاند و یا احساسی در پاهای خود را ندارید، از شخص دیگر یا حتی پزشک بخواهید ناخنهای پایتان را برای شما کوتاه کند.
- جریان خونرسانی را به سمت پاهای خود نگه دارید – کفش یا جوراب خیلی تنگ نپوشید که گردش خون در ساق پاها و کف پاها را قطع کنند. هنگام نشستن، کف پاها را بالاتر از سطح زمین نگه دارید و برای مدت طولانی پاها را روی هم نیندازید.
- هر روز پاهای خود را چک کنید – هر روز پای خود را از نظر بریدگی یا زخم، آلوده بودن ناخنهای پا یا ورم بررسی کنید. اگر نمیتوانید پاهای خود را ببینید، از آینه استفاده کنید یا از یکی از اعضای خانواده / مراقب بخواهید که به شما کمک کند.
