فیبرومیالژیا اختلالی است که مشخصه اصلی آن درد منتشر اسکلتی عضلانی همراه با خستگی مزمن، اختلالهای خواب، حافظه و خلق و خو است. پژوهشگران بر این باوراند که فیبرومیالژیا حس درد را با تأثیرگذاری بر نحوه پردازش سیگنالهای درد توسط مغز تقویت میکند.
علائم گاهی اوقات پس از وارد شدن ضربه یا تروما، جراحی، عفونت یا فشار روانی قابل ملاحظه شروع میشود. اما علائم در موارد دیگر به تدریج و به مرور زمان انباشته میشود و در نهایت در اثر وقوع حادثهای بروز مییابد.
زنان بیش از مردان مستعد ابتلا به بیماری فیبرومیالژیا هستند. بسیاری از بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا از سردردهای تنشی، اختلال مفصل فکی ـ گیجگاهی (TMJ)، سندرم روده تحریکپذیر، اضطراب و افسردگی نیز رنج میبرند.
اگرچه فیبرومیالژیا غیرقابل معالجه است، اما میتوان با مصرف داروهای گوناگون علائم را تحت کنترل درآورد. ورزش، آرامسازی و کاهش استرس و فشار روانی نیز به بیمار کمک میکند.
علائم و نشانه ها
فیبرومیالژیا علائم متعددی دارد که معمولاً برای هر بیمار متفاوت با دیگری است. در هر حال علامت اصلی درد گسترده و منتشر است.
شدت علائم بسته به عاملهایی مانند میزان استرس و فشار روانی، تغییرات جوی و میزان فعالیت جسمی در دورههایی کمتر یا بیشتر میشود.
چنانچه احتمال میدهید که به فیبرومیالژیا مبتلا شدهاید، به پزشک عمومی مراجعه کنید تا به کمک وی علائم را با درمانهای موجود کاهش دهید؛ البته متأسفانه بعید است که بتوان علائم را برای همیشه و به طور کامل از بین برد.
در ادامه به بررسی علائم اصلی فیبرومیالژیا میپردازیم.
درد منتشر شونده
یکی از علائم اصلی فیبرومیالژیا درد منتشر شونده است. این درد در سراسر بدن احساس میشود، اما در ناحیههای خاصی مانند کمر و پشت بدن یا گردن شدیدتر است. این درد معمولاً مداوم است، اما شدت آن در زمانهای مختلف کمتر یا بیشتر میشود. درد ناشی از فیبرومیالژیا میتواند سوزشی یا تیز و خنجری باشد.
حساسیت مفرط
بیمار در اثر ابتلا به فیبرومیالژیا نسبت به درد سراسر بدن حساسیتی بیش از اندازه پیدا میکند و حتی کوچکترین تماس یا لمس کردن را دردناک مییابد. درد ناشی از هر نوع آسیبدیدگی، حتی جزیی مانند خوردن انگشت شست پا به در، بیش از حالت معمول و طبیعی دوام دارد.
متخصصان از دانشواژههای پزشکی زیر برای توصیف این عارضه استفاده میکنند:
- هایپرآلژیزیا ـ حساسیت بیش از اندازه به درد
- آلودینیا ـ شعلهور شدن احساس درد در اثر عاملی که اصلاً دردناک نیست، مانند لمس بسیار ملایم.
بیمار نسبت به مواردی چون دود، غذاهای خاص و نورهای درخشان نیز حساسیت پیدا میکند. قرار گرفتن در معرض چیزی که نسبت به آن حساسیت ایجاد شده است، دیگر علائم فیبرومیالژیا را نیز برمیانگیزد.
خشکی و گرفتگی
فیبرومیالژی باعث خشکی و گرفتگی میشود. این علامت هنگامی بیشترین شدت را دارد که بیمار مدت طولانی در یک حالت قرار گرفته باشد، برای مثال خشکی و گرفتگی صبحها پس از بیدار شدن از خواب شبانه تشدید میشود.
فیبرومیالژیا موجب اسپاسم و گرفتگی عضلانی، انقباض توأم با درد عضلات، نیز میشود.
خستگی مزمن
فیبرومیالژیا ضعف و خستگی مزمن را نیز به دنبال دارد. این احساس میتواند در هر نقطه از پیوستار خستگی ملایم تا از پا افتادن و خستگی مزمن، احساسی شبیه به ناتوانی حاصل از ابتلا به بیماری آنفلوانزا، قرار بگیرد.
ممکن است بیمار ناگهان به شدت دچار خستگی شود و دیگر انرژی انجام کوچکترین کارها را نیز نداشته باشد.
اختلالهای خواب
فیبرومیالژی گاهی بر خواب نیز تأثیر میگذارد. بیمار غالباً، حتی پس از استراحت کافی، با احساس خستگی از خواب بیدار میشود. علت این امر آن است که فیبرومیالژیا گاهی اوقات مانع از آن میشود که خواب آنقدر عمیق شود تا بیمار پس از بیدار شدن احساس سر زندگی و نشاط داشته باشد. از این علامت با اصطلاح “خواب بدون خاصیت نیروبخشی” یاد میکنند.
مشکلات شناختی
منظور از مشکلات شناختی، مسائل مرتبط با فرایندهای ذهنی مانند تفکر و یادگیری است. ابتلا به فیبرومیالژیا گاهی با بروز علائم زیر همراه است:
- دشواری در به یاد آوردن و یادگیری مسائل جدید
- دشواری در تمرکز و توجه
- آهسته شدن سرعت گفتار یا گفتار بههم ریخته و بیمعنا
سردرد
چنانچه بیمار در اثر ابتلا به فیبرومیالژیا دچار درد و گرفتگی گردن و شانه شده باشد، احتمالاً از سردردهای مکرر نیز رنج خواهد برد. این سردردها در گسترهای از سردرد ملایم تا میگرن شدید متغیراند و گاهی به علائم دیگری چون حالت تهوع نیز دامن میزنند.
سندرم روده تحریکپذیر (IBS)
برخی از بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا دچار سندرم روده تحریکپذیر نیز میشوند. این سندرم عارضه گوارشی متداولی است که درد و نفخ شکم را به دنبال دارد و گاهی باعث یبوست یا اسهال نیز میشود.
علائم دیگر
علائم دیگری که بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا گاهی اوقات با آنها مواجه میشوند، عبارتاند از:
- سرگیجه و بیدست و پایی
- احساس گرما یا سرمای بیش از حد داشتن ـ علت بروز این علامت ناتوانی بیمار در تنظیم مناسب دمای بدن است.
- سندرم پای بیقرار (تمایل غیرقابل مقاومت برای تکان دادن پا)
- گزگز، بیحسی، احساس تیر کشیدن یا سوزش دست و پا (پارستزی)
- تحمل درد شدید و غیرعادی در عادتهای ماهانه (مختص بانوان)
- اضطراب
- افسردگی
افسردگی
فیبرومیالژی گاهی با افسردگی همراه است؛ چرا که کنار آمدن با این بیماری ومدیریت آن دشوار است و میزان هورمونهای مشخص کاهش مییابد.
افسردگی به نوبه خود با علائم متعددی چون موارد زیر همراه است:
- احساس ناراحتی و دلتنگی مداوم
- احساس ناامیدی و تنهایی
- بیعلاقگی به اموری که پیش از این جالب بودهاند.
چنانچه احساس افسردگی میکنید، حتماً به پزشک عمومی یا متخصص درمان فیبرومیالژیا مراجعه کنید.
علت ها و دلایل
پزشکان از علت ابتلا به فیبرومیالژیا آگاهی ندارند، اما به احتمال زیاد بروز این بیماری نتیجه ترکیبی از عوامل متعددی چون موارد زیر است:
- ژنتیک. از آنجایی که فیبرومیالژیا معمولاً ارثی است، احتمالاً جهشهای ژنی خاصی فرد را مستعد ابتلا به این اختلال میسازد.
- عفونت. ظاهراً بعضی بیماریها موجب بروز یا تشدید فیبرومیالژیا میشوند.
- ضربه روحی یا جسمی. اختلالهای فشاری پس از وارد شدن ضربههای جسمی و روحی را در ابتلا به فیبرومیالژیا مؤثر میدانند.
پژوهشگران معتقداند که تحریک مکرر عصبی تغییرات مغزی بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا را به دنبال دارد. این دگرگونی افزایش غیرطبیعی میزان مواد شیمیایی خاص در مغز، موسوم به انتقال دهندههای عصبی، را در پی دارد. به علاوه گیرندههای درد مغز نیز گونهای خاطره درد را ایجاد میکنند و حساستر میشوند، به این معنا که نسبت به سیگنالهای درد واکنشی غیرطبیعی و شدیدتر از معمول نشان میدهند.
تشخیص
پزشکان در گذشته 18 نقطه معین بدن را محکم فشار میدادند تا مشخص شود که کدام یک از آنها نسبت به درد حساساند. اما در راهبردهای نوین نیازی به بررسی نقاط ماشهای نیست، در عوض چنانچه بیمار بیش از 3 ماه است که از درد منتشر، بدون ابتلا به هیچ عارضه مشخص دامن زننده به این درد رنج میبرد، بیماری وی فیبرومیالژیا تشخیص داده میشود.
اگرچه هیچ تست آزمایشگاهی برای تأیید تشخیص فیبرومیالژیا وجود ندارد، پزشک گاهی به منظور تشخیص افتراقی و رد احتمال ابتلا به عارضههای با علائم مشابه دستور انجام آزمایشهایی مانند موارد زیر را میدهد:
- CBC یا شمارش کامل خون
- سرعت رسوب اریتروسیت یا گلبولهای قرمز
- آزمایش عملکرد غده تیروئید
راه ها و روش های درمان
فیبرومیالژیا قابل معالجه نیست، اما به منظور کاهش درد، بهبود عملکرد مفاصل و عضلات و پیشگیری از تشدید علائم درمانهایی وجود دارد. اگرچه درمان اولیه معمولاً تجویز دارو است، رویکردهای دیگری نیز معرفی شدهاند که بهرهگیری از آنها یا به اندازه مصرف دارو مؤثر است یا دستکم در مدیریت علائم سودمند است. این درمانهای غیردارویی بر پیشگیری از عود علائم متمرکز میشوند. اکثر بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا از ترکیبی از چند روش درمانی بهره میگیرند.
دارو
داروهای گوناگونی برای درمان فیبرومیالژیا مصرف میشود. بعضی از این داروها درد را کاهش میدهند، شماری دیگر عضلههای منقبض را شل میکنند، بعضی اختلالهای خواب را برطرف میکنند و تعدادی نیز عدم تعادلهای عصبی شیمیایی (نوروشیمیایی) را اصلاح میکنند. بسیاری از بیماران برای تسکین علائم چند دارو مصرف میکنند. یافتن مجموعه داروهای مناسب برای هر بیمار قدری زمان میبرد و نیازمند آزمون و خطا است. داروهایی که معمولاً برای فیبرومیالژیا تجویز میشوند عبارتاند از:
- مسکنها یا ضددردها برای تسکین درد و التهاب
- داروهای مخدر برای درد شدید
- داروهای ضدتشنج جهت جلوگیری از حمله صرع
- شل کنندههای عضلانی برای کاهش درد عضلات
- بنزودیازپینها جهت کاهش اضطراب
- خوابآورها
- ضدافسردگیها
- بازدارندههای بازجذب سروتونین و نورپینفرین (SNRIs)
تزریق در نقاط ماشهای
پزشک در مواجهه با درد شدید داروهای بیحسی موضعی مانند لیدوکائین را مستقیماً درون نقاط ماشهای دردناک تزریق میکند. این عمل درد را به میزان چشمگیری کاهش میدهد، اما متأسفانه اثر آن پس از حداکثر 3 تا 4 هفته از بین میرود.
ورزش
ورزشهای ملایمی مانند پیادهروی یا شنا استرس و فشار عصبی را کاهش میدهد. کشش و تقویت عضلات نیز در تسکین درد مؤثر است. البته نباید زیادهروی کرد و از حد متوسط فراتر رفت، چون تقلای جسمی بیش از اندازه علائم فیبرومیالژیا را تشدید میکند.
فیزیوتراپی و کاردرمانی
فیزیوتراپی از طریق کشش و دیگر روشهای تمرینی مخصوص تقویت عضلات و بهبود حرکت درد عضلانی را کاهش میدهد. کاردرمانی نیز روشهای نوین انجام وظایف روزانه با پرهیز از انجام حرکتهای دردناک را به بیماران آموزش میدهد.
ماساژ
ماساژ عضلههای دردناک را تسکین میدهد، درد را فرومینشاند و خواب بیمار را بهبود میبخشد. در ماساژ درمانی فیبرومیالژیا غالباً کشش ملایم و دیگر روشهای فیزیوتراپی نیز به کار برده میشود.
