فلج مغزی به دلیل آسیب به بخشهای خاصی از مغز در طول دوران بارداری یا تولد نوزاد، رخ میدهد. هنگامی که سلولهای مغز آسیب میبیند، نمیتواند دوباره بازسازی شود، که بدین معنی است که فلج مغزی، یک مشکل دائمی است.
این خبر خوبی نیست. اما خبر خوب این است که درمانهای مؤثر بسیاری وجود دارد که میتواند به کودکان دچار فلج مغزی کمک کند که زندگی مؤثرتر و مستقلی داشته باشند. اگر کودک دچار فلج مغزی باشد، اطلاع از درمانهای مختلف که در حال حاضر وجود دارد و اینکه چه نتایجی را میتوان از آنها انتظار داشت، بسیار اهمیت دارد. فلج مغزی یک مشکل مشابه در همه افراد نیست. بهترین طرح درمان برای هر کودک با توجه به نوع فلج مغزی که به آن مبتلا است، شدت و دیگر نیازها و ارزشهای شخصی، متفاوت است. در ضمن، مسائلی که کودکان فلج مغزی با آن مواجه هستند، میتواند به طور معناداری زندگی آنها را بهبود ببخشد.
فلج مغزی چیست؟
فلج مغزی، گروهی از مشکلات است که بر حرکت و وضعیت بدن اثر میگذارد. این مشکل به آسیب مغزی یا مشکلاتی که به رشد مغز آسیب وارد میکند، ارتباط دارد. فلج مغزی یکی از متداولترین عوامل ناتوانی طولانی مدت در کودکان است.
فلج مغزی منجر به حرکات غیرارادی میشود، که شخص قادر به کنترل و سفت کردن عضلات نیست، که بر بخشها و تمام بدن اثر میگذارد. این مشکلات میتواند از حالت خفیف تا شدید متفاوت باشد. ناتوانی عقلانی، حمله ناگهانی و مشکلات بینایی و شنوایی نیز میتواند رخ دهد.
علت فلج مغزی چیست؟
فلج مغزی ناشی از آسیب مغز یا مشکلاتی است که در طول دوران بارداری یا تولد یا در طول 2 تا 3 سال اول زندگی کودک رخ میدهد. این مشکلات شامل موارد زیر است:
- مشکلاتی که ناشی از تولد زودهنگام کودک است (تولد نوزاد نارس)
- کمبود خون، اکسیژن یا دیگر مواد مغذی قبل یا حین تولد
- آسیب شدید به سر
- عفونت جدی که میتواند بر مغز اثر بگذارد، مانند مننژیت
- برخی از مشکلاتی که از والدین به کودک منتقل میشود (مشکلات ژنتیکی) که بر رشد مغز اثر میگذارد.
در بسیاری از موارد، علت دقیق فلج مغزی نامشخص است.
علائم فلج مغزی چیست؟
شخصی که دچار فلج مغزی است، دچار مشکلات حرکتی و حالت بدن است. اما مشکلات جسمانی در برخی از افراد نسبت به دیگران شدیدتر است.
برخی از افرادی که دچار فلج مغزی هستند، لنگ لنگان و با سختی راه میروند. دیگر افراد، دچار کنترل کم یا عدم کنترل بر بازوها و پاها و دیگر بخشهای بدن، مانند دهان و زبان هستند، که منجر به مشکلاتی برای غذا خوردن و صحبت کردن میشود. افرادی که دچار نوع شدید فلج مغزی هستند، با مشکلات دیگری مانند حمله ناگهانی یا ناتوانی عقلانی درگیر هستند.
کودکانی که فلج مغزی شدید دارند، اغلب در حفظ وضعیت بدن با مشکل مواجه هستند. بدن آنها ممکن است یا بسیار شل یا بسیار خشک باشد. گاهی اوقات نقص مادرزادی همراه با فلج مغزی رخ میدهد. نمونههایی از نقصهای مادرزادی شامل، ستون فقراتی است که حالت طبیعی ندارد، استخوان فک کوچک یا سر کوچک است.
آسیب یا مشکلات مغز که فلج مغزی را در پی دارد، با گذشت زمان تشدید نمیشود. اما ممکن است علائم جدید ظاهر شود، یا علائم تغییر کرده یا وقتی کودک بزرگتر میشود، علائم شدیدتر شود. به همین دلیل است که، برخی کودکان که با فلج مغزی متولد میشوند، فوراً نشانههای واضحی از آن را نشان نمیدهند.
فلج مغزی چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک، کودک را معاینه کرده و درخصوص سابقه پزشکی او از شما سوالاتی میپرسد. او درباره رشد کودک و درباره هر مشکلی که از آن آگاهی دارید، اطلاعاتی را دریافت میکند.
ممکن است آزمایشاتی مانند سیتی اسکن یا ام آر آی از سر کودک، انجام شود. یا پزشک تصاویر سونوگرافی از مغز کودک تهیه و بررسی کند. این آزمایشات میتواند گاهی اوقات به پزشک کمک کند که علت فلج مغزی را مشخص کند.
اگر کودک دچار نوع شدید فلج مغزی باشد، پزشک قادر است در هفتههای اول تولد، مشکلات او را مشخص کند. اما اغلب، این والدین هستند که متوجه عدم توانایی و مهارتهایی میشوند که در دیگر کودکان در گروه سنی مشابه، معمول است. این تاخیرات رشد میتواند نشانههای اولیه فلج مغزی باشد.
حتی هنگامی که این مشکلات در زمان تولد وجود دارد، نشانههای فلج مغزی ممکن است تا زمانی که کودک به سن 1 تا 3 سالگی برسد، تشخیص داده نشود.
درمان فلج مغزی
شما و کودکتان میتوانید کارهایی را انجام دهید تا علائم و مشکلات بازدارنده را حل و فصل کنید و از تواناییهایی کودک بیشترین استفاده را ببرید. فیزیوتراپی یکی از مهمترین درمانها است. داروها، جراحی و تجهیزات خاص مانند واکر میتواند کمک کننده باشد.
دارو
فلج مغزی، ریشه یابی پیچیدهای دارد. از این رو، یک داروی خاص که چالشهای فلج مغزی را هدف قرار دهد، وجود ندارد. اما انتظار میرود که کیفیت داروها برای فلج مغزی به پیشرفت خود ادامه دهند. اکثر برنامههای درمانی برای فلج مغزی شامل دارو برای کمک به کنترل یا کاهش علائم مختلف است. مانند بسیاری از روشهای دیگر، انواع داروهای موجود، با توجه به نوع فلج مغزی که کودک با آن درگیر است، متغیر میباشد. متداولترین داروهای مورد استفاده برای درمان فلج مغزی به گروههای زیر تقسیم میشود:
- شل کننده عضله: برای انواع خاصی از فلج مغزی (مانند فلج تشنجی)، شل کننده عضله عمدتاً برای کاهش تاثیر ناتوانی هیپوتونی تجویز میشود. باکلوفن و والیوم، دو نوع داروی متداول هستند که به عنوان شل کننده عضله در فلج مغزی تجویز میشوند.
- داروهای ضد تشنج: تشنجهای شدید از علائم متداول در بسیاری از کودکانی است که دچار فلج مغزی هستند. برای کاهش تشنج، داروهای ضدتشنج تجویز میشود. تریلپتال یک داروی بسیار پرمصرف ضدتشنج است.
- داروهای آنتی کولینرژیک: داروهای آنتی کولینرژیک اغلب برای کودکانی که دچار فلج مغزی دیس کینتیک و حرکات غیرارادی بدن هستند، توصیه میشود. این داروها میتواند شدت و دفعات حرکات غیرارادی را محدود کند و ریزش آب از دهان و علائم دیگر را کاهش میدهد.
فیزیوتراپی
تقریباً اساس همه طرح درمانهای فلج مغزی، فیزیوتراپی است. فیزیوتراپی فلج مغزی، مزایای زیادی دارد و برای کودکانی که دچار انواع فلج مغزی هستند، نسبت به دیگر روشهای درمانی مفیدتر خواهد بود. هدف فیزیوتراپی برای درمان فلج مغزی کاهش و کنترل ناتوانی جسمانی از طریق تمرین عضلات هدفمند است.
ناتوانی جسمانی در هر کودک، حتی در انواع مشابهی از فلج مغزی، میتواند بسیار خاص باشد، از این رو، برنامههای فیزیوتراپی برای هر شخص طراحی میشود. فیزیوتراپ، کودک را معاینه کرده و الگوی خاصی از ناتوانی جسمانی را ارزیابی میکند. براساس این ارزیابی، برنامه فیزیوتراپی خاصی طراحی میشود، که نیازهای ویژهای از کودک را برآورده کند. برنامههای فیزیوتراپی شامل تعدادی تکنیکهای معمول است که در زیر بیان شده است:
- تمرینات قدرتی هدفمند
- تمرین استقامتی عضلانی
- تحرک و کشش مفصل
- تمرینات تعادل و هماهنگی
- آموزش راه رفتن
برخی از برنامههای فیزیوتراپی نیز از روشهای آب درمانی در استخر استفاده میکند. اخیراً ثابت شده است که فیزیوتراپی در آب، تاثیر بسیار زیادی برای کودکانی که دچار انواع خاصی از فلج مغزی هستند، دارد.
درمان فیزیوتراپی، فقط برای کودکان بزرگتری که دچار فلج مغزی هستند، به کار نمیرود. برنامه فیزیوتراپی باید تا حد امکان سریعتر شروع شود، که شامل اوایل دوران نوزادی است. تحقیقات نشان میدهد که شروع فیزیوتراپی در اوایل زندگی (قبل از 12 ماه)، نتایج طولانی مدت درمان را کاملاً افزایش میدهد. البته، همچنان که کودک رشد میکند، برنامهها و درمانهای خاص با گذشت زمان تغییر خواهد کرد. مراقبتهای فیزیوتراپی در نوزادان و کودکان، معمولاً در خانه انجام میشود. کودکان بزرگتر به مراکز درمانی کودکان مراجعه میکنند، که به طور خاصی برای انجام فیزیوتراپی کودکان طراحی شده است.
چه چیزی تاکنون مؤثر شناخته شده است؟ یک تحقیق نشان میدهد که بهترین نتیجه، با CIMT (درمان محدودیت القا شده حرکت)، تمرینات عملکردی وظیفه گرا و تمرینات راه رفتن به دست میآید.
کاردرمانی
بسیاری از کودکان فلج مغزی (بهخصوص انواع خاصی از آن) علاوه بر فیزیوتراپی، میتوانند از کاردرمانی نیز استفاده کنند. در حالیکه فیزیوتراپی بر حرکات بدن و توانبخشی عضلات تمرکز دارد، کاردرمانی بر رشد حرکات و مهارتهای حرکتی ظریف تاکید دارد. کاردرمانگر میتواند به کودکان فلج مغزی در کارهایی مانند نوشتن، لباس پوشیدن، استفاده از تلفن همراه یا کامپیوتر و غیره کمک کند. توانایی در انجام کارهایی به ظاهر ساده میتواند تفاوت چشمگیری برای کودکان در مورد استقلال و کیفیت زندگی آنها ایجاد کند.
چه چیزی اثرگذار نیست؟ احتمالاً مزایای محدودی در حرکات کششی آرام وجود دارد. درمان رشدی عصبی (NDT) که از حرکات راهنما برای درمان بیماران میاستنی مادرزادی استفاده میکند، طرفداران زیادی دارد. اما دانش کافی برای حمایت از تاثیر آن وجود ندارد. آیا این روشها برای کودک شما مؤثر است؟ پاسخ به این سوال غیرممکن است. مهمترین کاری که باید انجام شود، این است که با درمانگر کودک صحبت کنید و اطمینان حاصل کنید که با آخرین مطالعات روز آشنایی دارد. بهتر است که هر روشی را که آسیب بالقوهای به کودک وارد نمیکند، تجربه کنید. شما کودک خود را میشناسید. به خودتان اعتماد کنید تا تصمیم درست بگیرید.
گفتاردرمانی
گفتاردرمانگر میتواند با کودک کار کند تا مشکلات مرتبط با ارتباطات، بلع و غذا خوردن را برطرف کند. گفتاردرمانی ممکن است شامل ارتباطات اضافی (استفاده از سیستم کامپیوتری برای کمک به ارتباطات) و رشد مهارتهایی مربوط به غذا خوردن، با توجه به مشکل کودک باشد.
درمانهای غیر جراحی
- وسایل کمکی برای نشستن و ایستادن. این وسایل برای کمک به نشستن، دراز کشیدن، یا ایستادن کودک است که شامل ویلچر، واکر و صندلی ارگونومیک است که حالت صحیح بدن را بهبود میدهد.
- کفش طبی ارتوتیک. ارتوتیک برای جلوگیری از ناهنجاری به کار میرود و حمایت یا محافظت برای اندامها یا نیمتنه را فراهم میکند. این وسایل میتواند شامل بریس و اسپلینت باشد.
- وسایل مخصوص غذا خوردن یا نوشتن، چنگال، قاشق، چاقو، خودکار و مدادهایی را میتوان برای کودکانی که دچار مشکلات مهارتی در حرکات ظریف هستند، طراحی کرد.
- وسایل کمکی ارتباطی. وسایل کمکی ارتباطی برای کمک به کودکانی که دچار مشکلات شنیداری، هوشی یا ارتباطی با دیگران هستند، مورد استفاده قرار میگیرد. این وسایل کمکی ممکن است شامل کتابهای تصویری، پوسترهای خاص و صفحات الفبا باشد که میتواند برای تلفظ پیامها و کامپیوتر با برنامهها و عملکردهای انطباقی مانند نرمافزار تشخیص صدا به کار برده شود.
جراحی
در حال حاضر روش جراحی جامعی برای کمک به کودکان فلج مغزی وجود ندارد. اما روشهای درمانی جراحی وجود دارد که میتواند برای تسکین یا کنترل علائم خاص جسمانی ناشی از فلج مغزی به کار گرفته شود:
- جراحی ارتوپدی: متداولترین درمان جراحی مورد استفاده برای فلج مغزی، جراحی ارتوپدی است. انواع مختلفی از جراحیهای ارتوپدی وجود دارد که میتواند به انواع متفاوتی از فلج مغزی کمک کند. جراحی ارتوپدی میتواند 2 مورد مهم را بدست آورد. اول اینکه، جراحی میتواند درد شدیدی را که برخی کودکان فلج مغزی تجربه میکنند که ناشی از ناتوانی جسمانی آنها است، کاهش داده یا برطرف کند. دوم اینکه گاهی اوقات جراحی ارتوپدی میتواند تحرک را افزایش دهد. به عنوان مثال برای کودکانی که دچار فلج مغزی تشنجی هستند در جراحی پاها، میتوان تاندونها را در پاها شل کرد، که آنها را قادر به راه رفتن میکند. این نوع از جراحی کشش تاندونها (در پاها و کف پا) متداولترین جراحی برای کودکان فلج مغزی است.
- جراحی بینایی: بسیاری از کودکان که دچار فلج مغزی هستند، دچار ناهنجاری بینایی میشوند که با عینک قابل اصلاح نیست. برخی از بیماران نیز برای حرکت طبیعی چشمها دچار مشکل هستند. برای این کودکان، جراحیهای چشم متعددی وجود دارد که میتواند برای بهبود حرکت چشم و اصلاح بینایی انجام شود. هنگامی که این جراحی با موفقیت انجام شود، مزایای جراحی بینایی میتواند فوقالعاده باشد.
